EXAMENS BEKWAAMHEID IN DE NUTTIGE EN FRAAIE HANDWERKEN

bron: Nationaal Archief 2.04.09, inv. nr. 926

PROCESVERBALEN 1889

Breda (nuttig)
Breda (fraai)

* * Breda (nuttig) **

('s-Hertogenbosch 23 Maart 1889)
Onderwerp: Examen in de nuttige handwerken Breda 1889.
Ik heb de eer hierbij aan Uwe Excellentie over te maken:
(a) het procesverbaal van de zittingen der Commissie bij hare beschikking van 23 Januarij 1889 No 118 Afd O, benoemd tot het te Breda afnemen van de examens in de nuttige handwerken voor meisjes.
(b) eene lijst opgemaakt ingevolge de gegeven voorschriften
Hierbij zij vermeld, dat 77 candidaten zich tot het afleggen van het examen hadden aangemeld, van wie slechts één niet is opgekomen; 52 kregen de verlangde akte; aan 24 konden die niet worden toegekend. De Voorzitter van bovengenoemde Commissie.

PROCESVARBAAL van de zittingen der commissie bij beschikking van Z.E. den Heer Minister van Binnenlandsche Zaken van 23 Januari 1889 No. 118 Afd O benoemd tot het in het jaar 1889 te Breda afnemen van de examens ter verkrijging van de akte van bekwaamheid voor huis en schoolonderwijs in de nuttige handwerken voor meisjes.

EERSTE ZITTING
gehouden 14 Februari 1889 in een der lokalen van het Hof van Holland te Breda.
Tegenwoordig Jhr. J.B.A.J.M. Verheijen, Inspecteur van het lager odnerwijs in de eerste Inspectie, lid en voorzitter, de dames M.L.F.A.F. Rueb geboren de Bruijn te Breda, J.D. Top directrice der Industrieschool voor meisjes te Arnhem en Jonkvrouw M.S.C.J.W. Verheijen te 's Hertogenbosch, leden.
(1) De voorzitter opent des voormiddags te 11 uur de zitting, heet de dames welkom, zegt zich overtuigd te houden, dat zij even als in het vorige jaar hare taak met ijver en nauwgezetheid zullen volbrengen en geeft voorlezing van des Ministers beschikking van 23 Januari No 118 Afd O houdende samenstelling der commissie.
(2) Overeenkomstig voorstel des voorzitters gaat de commissie over tot het benoemen van een secretaris en wordt als zoodanig aangewezen Mejuffrouw J.D. Top, die verklaart zich gaarne met de waarneming dezer betrekking te zullen belasten.
(3) Wordt alsnu besproken hoeveel candidaten dagelijks zullen onderzocht worden. De voorzitter herinnert er aan, dat bij ministerieel schrijven van 3 December 1887 L. A Afd O de wensch is uitgedrukt dat niet 6, zooals vroeger, maar 8 candidaten per dag zullen worden geëxamineerd, zooals trouwens ook in 1888 heeft plaats gehad. Wordt hierop besloten het voetspoor van dat jaar te volgend.
(4) De voorzitter deelt voorts mede, dat zich tot het verkrijgen van eene akte van bekwaamheid voor lager onderwijs in de nuttige handwerken voor meisjes hebben aangemeld 77 candidaten, die hij verdeeld heeft in acht groepen van acht, een van zeven en een van zes candidaten.
(5) Nog herinnert de voorzitter, dat de Heer Minister heeft verzocht toe te zien, dat de akten met de meeste nauwkeurigheid worden ingevuld en tevens zijn verlangen te kennen gegeven dat de oproepingen op zoodanige wijze plaats hebben, dat de aspiranten, die en in nuttige en in fraaie handwerken examen wenschen af te leggen, in de mogelijkheid worden gesteld daaraan op twee onmiddellijk of kort achtereen volgende dagen deel te nemen.
Omtrent dit laatste heeft hij zich met den voorzitter der commissie van examen voor de fraaie handwerken verstaan, terwijl hij voor het eerste zorg zal dragen.
(6) Wordt besloten
a. dagelijks met het examen aan te vangen des morgens te 8 1/2 uur, om het tot 12 1/2 uur voort te zetten, waarna een uur zal worden gepauseerd, om daarna te 1 1/2 uur de werkzaamheden te hervatten en te 4 1/2 uur te doen eindigen.
b. ieder der candidaten in den voormiddag gedurende 25 minuten mondeling te examineeren en den overigen tijd tot 12 1/2 uur ten haren behoeve beschikbaar te stellen voor breien, mazen, stoppen en naaien met een machine, en na de pauze 1 1/2 uur voor naaien uit de hand en evenwel tijd voor knippen.
Een der vrouwelijke leden zal ondervragen, een tweede lid daarbij zitten en het derde zal toezicht houden op de candidaten, die practisch werkzaam zijn.
c. De hulpmiddelen, met uitzondering van vingerhoed en schaar, van wege de commissie te verstrekken. Met het aanschaffen van het benoodigde belast zich de secretaris.
(7) Wordt besloten eene tweede vergadering te houden op Zondag den 24 Februari e.k. des avonds te 8 1.2 uur ten einde daarin de regeling van het examen nader in zijne onderdeelen te bespreken en aan de aan te schaffen hulpmiddelen inoogenschouw te nemen.
(8) De voorzitter sluit vervolgens deze eerste bijeenkomst.

TWEEDE ZITTING gehouden Zondag 24 Februari 1889
Tegenwoordig met den voorzitter de overige leden
(1) De voorzitter opent de zitting des avonds te 8 1/2 uur
(2) De notulen van het verhandelde in de vorige zitting van 14 Februari worden gelezen en goedgekeurd
(3) Ingevolge het bepaalde onder No 7 notulen van de vorige vergadering wordt alsnu het programma voor de dagelijksche werkzaamheden besproken en ten slotte vastgesteld als hieronder volgt.

25 Februari 1889
Practisch werk
Stoppen: Zelfkantstop
Breien: Een hiel inbreien
Mazen: Twee recht, 2 averecht
Machine: [...] stikken op dubbel linnen
Naaien: Een pijp van een mansbroek
Knippen: Een vrouwenhemd met ronden, lagen hals, mouw met oksel en halve geeren
Vragen
Stoppen: Waarom stopt men met glansgaren en laat men lisjes leggen?
Breien: Hoe breit men eene borstrok?
Mazen: Is er verschil tusschen het naadje in het been en in den boord?
Machine: Wijs en noem de verschillende deelen eener machine
Naaien: Hoe naait men mans- en vrouwenbroeken?
Knippen: Hoeveel stof heeft men noodig voor eene vrouwenbroek, teeken ze ook
Methodiek: Hoe zult ge aan kinderen de eerste les in het stoppen geven? Deel zooveel mogelijk daaromtrent mede

26 Februari 1889
Practisch werk
Stoppen: Eene schuine insnijding
Breien: Ster voor eene muts, 7 punten, tot 8 steken meerderen
Mazen: Mindering en overhaling in het been
Machine: [...] Grieksche rand stikken op dubbel linnen
Naaien: Een stukje in bont met 4 hoeken
Knippen: Een vrouwenbroek op 1/3 der grootte
Vragen.
Stoppen: Hoe stopt men een winkelhaak? Welk hulpmiddel gebruikt men daarbij?
Breien: Hoe breit men namen in kousen?
Mazen: Hoe wordt een stukje ingemaasd? en wanneer komt het voor?
Machine: Mag de spanning op eene machine verzet worden, waarom is dit noodig?
Naaien: Hoe naait men de halzen van vrouwenhemden?
Knippen: Hoeveel stof heeft men noodig voor een manshemd? geef de grootte der deelen aan. Teeken het.
Metholdiek: Geef een eerste maasles; gebruik de hulpmiddelen

27 Februari 1889
Practisch werk
Stoppen: Een winkelhaak
Breien: een ronde teen, 56 steken opzetten
Mazen: Twee minderingen hoog in den ronden teen
Machine: [...] stikken op dubbel linnen
Naaien: Mouw van eens manshemd op 1.3 wijdte en 1/4 lengste
Knippen: Een mansbroek, 1/3 ware groote
Vragen:
Stoppen: Hoe stopt men eene rechte scheur?
Breien: Hoe wordt eene kous gebreid, teeken ze ook.
Mazen: Hoe maast men grof aan fijn? Wanneer komt dit voor?
Machine: Wanneer breekt de naald onder het naaien; hoe dit te voorkomen?
Naaien: Hoe naait men geerrokken en zet men stukjes in?
Knippen: Hoeveel stof heeft men noodig voor een sloop, een laken en een handdoek?
Methodiek: Geef een duidelijke beschrijving van eene eerste kniples. Gebruik de hulpmiddelen.

28 Februari 1889
Practisch werk
Stoppen: Een Friesch ruijte met zijde
Breien: Een patroontje (28 steken opzetten)
Mazen: Een stukje in grof breiwerk mazen
Machine: [-] stikken op dubbel linnen
Naaien: Een halve hals van een manshemd.
Knippen: Een gegeerde rok met heupboord
Vragen:
Stoppen: Hoe stopt men een ingebrand gaatje?
Breien: Beschrijf het bovendeel van eene borstrok en teeken er iets van voor.
Mazen: Welk verschil bestaat er tusschen het spannen met een katoenen en met een garen draad?
Machine: Waaraan kan het liggen, indien de draad op de machine breekt?
Naaien: Hoe naait men een halven doek en waar merkt men hem?
Knippen: Teeken een huishoudboezelaar, welke naden komen daaraan voor en waaraan worden die nog meer gebruikt?
Methodiek: Noem de bezwaren op van het klassikaal onderwijs.

1 Maart 1889
Practisch werk
Stoppen: Oogjesstop met zijde
Breien: Een heel met de lis; 5 naadjes aan den grooten hiel
Mazen: twee recht, 2 averecht
Machine: [-] stikken op dubbel linnen
Naaien: Een hoogen hals aan een vrouwenhemd
Knippen: Een mansbroek, op 1/3 der ware grootte
Vragen
Stoppen: Hoe stop men een gekleurd ruitje?
Breien: Noem eens verschillende hielen op en geef van twee eene beschrijving.
Mazen: Waarom is het mazen netter dan het stoppen in breiwerk? Span op het hulpmiddel 2 rechts, 2 averechts
Machine: Waarom en waarmede moeten de machines gesmeerd worden?
Naaien: Welk verschil bestaat er tusschen de rol- en overhandsche naad. Geef het gebruik van beiden op.
Knippen: Teeken een gegeerden rok op het bord.
Methodiek: Waarom is het goed, dat men hulpmiddelen heeft bij het klassikaal onderwijs en welek kent gij?

2 Maart 1889
Practisch werk
Stoppen: Een hoekstop.
Breien: Een halve knie 48 steken opzetten, 6 naadjes recht, dan de knie en  weer 6 naadjes voor het afkanten.
Mazen: Een grove aan een fijne lap mazen, been aan been
Machine: Een Grieksche rand stikken.
Naaien: Een halve doek, 3 kanten zoomen en met gaatjesletters merken A.6.
Knippen: Een zak en een sloop op 1/3  der grootte
Vragen:
Stoppen: Kan eene scheur schuin zijn ingescheurd, komt een stop langs den diagonaal voor, wanneer?
Breien: Hoe breit men een heele, hoe een halve knie?
Mazen: Welk verschil bestaat er tusschen het spannen van een rechte en een averechte steek? Laat dit op het hulpmiddel zien.
Machine: Hoe maakt ge een machine schoon en waarmede doet ge dit?
Naaien: Hoe naait ge den hals van een manshemd?
Methodiek: Waarom is het klassikaal onderwijs te verkiezen boven het hoofdelijk?

4 Maart 1889
Practisch werk
Stoppen: Een zelfkantstop
Breien: Het bovendeel van eene borstrok, 30 steken opzetten enkele klink, randje met vetergaten.
Mazen: Drie hoog minderingen in een rechte teen.
Machine: [-] stikken op dubbel linnen
Naaien: Een stukje in wit goed met 2 hoeken, stikken en overnaaien op den draad
Knippen: Een manshemd, op 1/3 der grootte
Vragen:
Stoppen: Waarom stopt ge van links naar rechts? Op welken kant van het goed wordt gestopt?
Breien: Geef eens verschillende teenen aan; noem de meest en minst practische.
Machine: Noem eens eenige soorten van naaimachines, welke vindt men de schiksten en waarom?
Naaien: Hoe verdeelt men de zoomen? Geef van elke een paar duidelijke voorbeelden.
Knippen: Teeken een manshemd op het bord.
Methodiek: Geef eene eerste breiles en deel mede waarop de onderwijzeres gedurende het onderwijs heeft te letten.

5 Maart 1889
Practisch werk
Stoppen: Een schuine insnijding
Breien: Vierkante bodem van eene muts
Mazen: Naadje met mindering en overhaling in het been.
Machine: gegolfde lijn op dubbel linnen stikken
Naaien: Een zoom met een hoek, 2 verschillende zoomsteken, knoopsgat en spinnetje.
Knippen: Een hoog kinderschort, 1/2 grootte
Vragen:
Stoppen: Hoe verdeelt men de stoppen naar de teekening en hoe naar de bewerking?
Breien: Welk verschil bestaat er in het breien van eene mans en vrouwenmuts?
Mazen: Hoe hecht men af en aan bij het mazen? Doe het op het hulpmiddel voor.
Machine: Is er verschil in dikte tusschen de boven en onderdraad bij eene machine?
Naaien: Met welke naden wordt bont en met welke naden wit goed versteld?
Methodiek: Geef een eerste naailes; welk hulpmiddel kunt ge daarbij gebruiken?

6 Maart 1889
Practisch werk
Stoppen: Een winkehaak
Breien: Een salbbetje
Mazen: Twee hoog minderingen in den rondne teen
Machine: [-] stikken op dubbel linnen
Naaien: Een corsetstuk en M. gaatjesletter
Knippen: Een vrouwenhemd met ronde mouwen, lagen hals en geeren naar verkiezing
Vragen.
Stoppen: Hoe stopt ge een stukje in, en wanneer komt dit voor?
Breien: Hoe breit men knoops- en vetergaten?
Mazen: Waarom legt men de draden der scheering voor bij het gat dat men maast?
Machine: Komen de hulpwerktuigen van eene machine veel voor; welke worden het meest gebruikt?
Naaien: Op hoeveel manieren worden banden aangezet; hoe sluit men kussensloopen?
Methodiek: Maak een leerplan voor het onderwijs in de handwerken.

7 Maart 1889
Practisch werk
Stoppen: Een Friesch ruitje met zijde
Breien: Een muizentandje en 2 letters breien, A V 12 naadjes en gaatjes.
Mazen: Twee averecht, 2 recht
Machine: [-] stikken op dubbel linnen
Naaien: Een handdoek (2 zoomen), 2 lissen op verschillende wijzen aanzetten en merken AV 6.
Knippen: Een manshemd.
Vragen:
Stoppen: Hoe bewerkt men een hoekstop?
Breien: Welk verschil bestaat er in lapjes, die van uit het midden, of die van de randen worden opgezet bij breien?
Mazen: Wanneer gebruikt men dezelfde fijnte van katoen bij het mazen?
Machine: Wijs en noem de verschillende deelen eener machine.
Naaien: Welk verschil bestaat er tusschen de Engelsche naad en de stopnaad? Wanneer gebruikt men ze?
Methodiek: Welke zijn de eischen van een goed klassikaal onderwijs?

(4) Ter voldoening aan het verzoek, Mejuffrouw Top gedaan, brengt zij de bij het examen te gebruiken hulpmiddelen er tafel. Nadat deze door de leden in oogenschouw zijn genomen, wordt daaraan goedkeuring geschonken.
(5) De voorzitter sluit hierna deze tweede bijeenkomst met uitnoodiging aan d eleden om morgen ochtend te 8 1/2 uur in het lokaal tegenwoordig te zijn.

DERDE ZITTING gehouden Maandag 25 Februari 1889
Met den voorzitter al de leden tegenwoordig.
(1) De voorzitter opent des morgens te 8 1/2 uur de zitting
(2) Voor de commissie verschijnen, de acht candidaten tegen heden opgeroepen. Zij worden aangewezen door de Nos 1-8.
(3) Te 4 1/2 uur wordt de uitslag van het examen opgemaakt, naar aanleiding waarvan wordt besloten:
a. de akte van bekwaamheid voor nuttige handwerken voor meisjes toe te kennen aan

<....>

DERTIENDE ZITTING gehouden vrijdag 8 maart 1889.

... Van de 77 candidaten, die zich tot het afleggen van examen in de nuttige handwerken hadden aangegeven bleef slechts eene achterwege, zoodat 76 werden geexamineerd. Van dezen verkregen 52 de akte en moesten 24 worden afgewezen.
Als beginsel had de commissie aangenomen de akte niet toe te kennen, indien
(a) en in het naaien uit de hand en in het knippen geen voldoend cijfer was verkregen,
(b) in een van die vakken en bovendoen in nog twee andere niet was voldaan.
De commissie grondde haar besluit op de omstandigheid, dat de aanstaande onderwijzeres in de handwerken voor meisjes vlug en netjes uit de hand moet kunnen naaien en elk kleedingstuk (japonnen en mantels uitgezonderd) benevens mans-onderkleederen naar verhouding knippen. In het te volgen programma der werkzaamheden bracht de commissie eene kleine wijziging. Het naaien op de machine, dat in vorige jaren door al de candidaten tegelijk in het laatste half uur voor de pauze geschiedde, werd nu onder het mondeling gedeelte uitgevoerd. Hierdoor werd veel tijd bespaard. Iedere candidaat moest....

* * Breda (fraai) **

Fraaie handwerken (Breda 1889)

Voormiddag:
Knoopen of macrame 1 uur
Fransch borduren 1 1/2 uur
Teekenen 1 1/2 uur
Namiddag:
Engelsch borduren 1 uur
Guipure of kantsteken 1 uur
Breien of haken 1 uur

* * *

(c) EvD Dordrecht januari 2010.